Nadere wetenswaardigheden

OUD‑BEIJERLAND 

De indijking van de polder Oud‑Beijerland kwam gereed in 1557. Twee jaar later, in 1559, werd het gelijknamige dorp gesticht. De eerste Joden vestigden zich hier in het midden van de achttiende eeuw. Het waren Hoogduitse Joden, leden van een Duits‑Poolse groep, die na de vervolgingen in Frankfurt in 1741 moest verhuizen. Groot is het aantal Joden in Oud‑Beijerland nooit geweest: tussen ongeveer 1835 en 1860 nam het toe tot hoogstens 165 zielen – op een totaal inwonertal van 3.500 – om daarna langzaam af te nemen tot 33 in 1941. Welke namen de eerste Joodse Oud‑Beijerlanders droegen weten wij niet met zekerheid, maar in 1773 verschijnt de naam van Baruch Meijer in de gaardersboeken. Een aantal namen komt voor in een geboorteregister van de Nederlands Israëlitische Ringsynagoge Oud‑Beijerland uit de periode 1793‑1811. Ter gelegenheid van de invoering van de burgerlijke stand in 1812 lieten vijf families zich met hun officiële achternaam registreren, namelijk Goudsmit, Van Koppels, Koopman, De Haas en Pinkhof. 

De in Oud-Beijerland voorkomende familienamen zijn: Van den Berg, Boers, Cats, Cohen, Van Dijk, Frenkel, Goudsmit, Hamme, Koopman, Van Leeuwen, Rood, Van Tijn en Ullmann. Daarnaast vindt men op de Joodse begraafplaats leden van de families Van Gelderen, Hartog, Hijmans, Horneman, Keizer, Kleinkramer, Kooperberg, Kühn, Langendijk, Ligtenstein, Meijboom, Meijer, Mendels, Monasch, Morisco, Philip, Rees, Rosenberg, Salomons, Schliecher Cohen, Sluis, Van Straten, De Vries, Vrooman, Weijl, Wolf, Zeehandelaar en Zwarenstein. De familienamen Kleinkramer en Zwarenstein zijn meer in het bijzonder verbonden met Strijen en Numansdorp. (De Joodse inwoners van Strijen behoorden tot 1857 bij de Joodse Gemeente Oud‑Beijerland.) 

Aparte vermelding verdient één telg uit de familie Goudsmit: Simon Philip (geboren in 1844). Simon Philip vertrok naar Rotterdam en later naar Amsterdam waar hij in 1870 aan de Nieuwendijk een textielfourniturenzaak onder de naam “De Bijenkorf” vestigde en daarmee de grondslag legde voor het warenhuis met dezelfde naam. 

Vóór 1790 werden de Joodse inwoners van de Hoeksche Waard begraven in Geervliet. In dat jaar kregen de Joden van Oud‑Beijerland de beschikking over een eigen begraafplaats. Tot 1940 werden hier de Joden uit Oud‑Beijerland en de andere plaatsen in de Hoeksche Waard begraven, met de aantekening dat Strijen in 1895 een eigen Joodse begraafplaats kreeg.  

Op de dodenakker stond vroeger een z.g. “methaarhuisje” met boven de ingang een bord met het opschrift “Heden ik, morgen gij”. De omheining van de begraafplaats werd in de loop van de tijd gewijzigd. Na de oorspronkelijke houten afscheiding kwamen er in 1971 een betonnen schutting en een metalen hek. Na een actie van de Christelijke Scholengemeenschap “Willem van Oranje” en een financiële bijdrage van de gemeente Oud-Beijerland konden in 1997 een prachtig smeedijzeren hek en een groene haag worden geplaatst.  

De begraafplaats wordt beheerd door het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap en onderhouden door de gemeente Oud‑Beijerland. Gezien het betrekkelijk kleine aantal grafzerken (67) bestaat het vermoeden dat er onder het maaiveld nog graven en/of grafstenen aanwezig zijn.  

Over de eerste behuizingen van de synagoge tasten wij in het duister. Er zijn vermeldingen uit 1802 en 1818 die er op zouden kunnen wijzen dat de Joodse gemeenschap na elkaar twee verschillende gebouwen (privéhuizen) heeft gebruikt als plaats van samenkomst. Hoe dan ook, het laatste gebouw werd afgebroken en op dezelfde plaats werd een synagoge gebouwd waarvan de eerste steen werd gelegd op 1 mei 1843 (1 Ijar 5603) door Meÿer de Vries "onder het kerkbestuur zynde M. de Vries, L. van den Berg, M. Goudsmit, E. van Win". De synagoge heeft tot na de tweede wereldoorlog gestaan tussen de Kerkstraat en de Nobelstraat. Het moet een mooi gebouw zijn geweest, want de opperrabbijn noemde het "zeer fraai". Boven de toegangsdeur stonden in het Hebreeuws de woorden "Hoe lieflijk zijn Uw woningen" (Psalm 84:2). Toen in 1942 alle Joden Oud‑Beijerland hadden verlaten werd het gebouw steeds verder ontmanteld en voor andere doeleinden gebruikt. In 1947 werd de synagoge verkocht aan de Stichting voor Christelijk Nijverheidsonderwijs voor Meisjes die ‑ na gedeeltelijke sloop, met behoud van enkele muren, en nieuwe aanbouw ‑ het gebouw als school ging gebruiken.  

Naast de synagoge verrees in 1898 een school, waarvan de eerste steen werd gelegd door de dochters van leden van het kerkbestuur, namelijk Saartje Boers, Emma Cohen, Maria Koopman en Betsie Rood. In 1954 werd het schoolgebouw afgebroken. 

Een zeer interessante bron van informatie vormt het door Alie van den Berg ontdekte besnijdenisboek van Salomon Franck of Frank. Van de in de jaren 1835 – 1864 door hem in Oud-Beijerland en elders op de Zuid-Hollandse en Zeeuwse eilanden verrichte besnijdenissen zijn in zijn boek ruim 110 aantekeningen opgenomen. 

Op 29 oktober 1987 werd aan de Havendam een monument onthuld ‑ ontworpen door Marga Vogel‑Granada uit Amsterdam ‑ ter herinnering aan de Joodse Oud‑Beijerlanders die door de nazi's werden weggevoerd en vermoord. Jaarlijks vindt hier op 4 mei een herdenkingsplechtigheid plaats. 

(Geschreven door Alie van den Berg en Jan Sanberg-Oud-Beijerland)  

Bronnen:  

M. J. E. C. van Eyck, Er woonden Joden in Oud‑Beijerland, 's‑Gravendeel, 1987.

Jozeph Michman, Hartog Beem, Dan Michman, Pinkas, Geschiedenis van de Joodse gemeenschap in Nederland, Amsterdam/Antwerpen, 1999.

Alie van den Berg, Het Joodse verleden van Oud‑Beijerland, Oud‑Beijerland, 2008.