LEEK

In 1705 wordt melding gemaakt van Levi Arents op de Leeck die in hoger beroep ging tegen een vonnis. Dit is de vroegste vermelding van een Jood in dit dorp dat toen al honderden jaren bestond. Rond die tijd vestigden zich voor het eerst Joden in Leek. In de tweede helft van de18e eeuw nam hun aantal toe, voornamelijk door de komst van Joodse marskramers en veehandelaren uit Duitsland. In 1808 werd aan het Boveneind een synagoge gebouwd, die in 1811 ingewijd werd. Precies een eeuw later verrees op dezelfde plek een nieuwe synagoge. De Joden van Leek waren vooral kooplieden, slagers (1 grote exportslachterij), en veehandelaren.
Achter de huidige Roomsterstraatweg in het gehucht Diepswal was vanaf 1783 een Joodse begraafplaats in gebruik, die in 1790 officieel werd aangekocht. Hier werden ook Joden begraven uit omliggende plaatsen waar geen eigen Joodse begraafplaats was. Aan het Boveneind in Leek stond dicht bij de synagoge ook het Joodse schooltje. Een conflict tussen leden van de Joodse gemeente leidde in 1905 tot een scheuring, waarna een afgescheiden gemeente gedurende enkele jaren eigen synagogediensten hield. Het aantal Joodse armen in de plaats was zo groot dat er in 1910 een opvanghuis voor armen, waaronder vooral ouden van dagen, werd opgericht. Naast het kerkbestuur en de kerkenraad waren in Leek verscheidene verenigingen en genootschappen actief, waaronder studie- en liefdadigheidsverenigingen voor mannen, een vrouwengenootschap ter verzorging van zieken en een vereniging voor ongehuwden, die zich bezighield met vormende maatschappelijke activiteiten. In het begin van de twintigste eeuw bestond er in Leek een Joods koor en vlak voor de Duitse inval werd door de toenmalige voorganger K. Elburg nog een jeugdvereniging opgericht. Gedurende de oorlogsjaren zijn bijna alle Joden van Leek gedeporteerd en omgekomen. Slechts enkelen (waaronder voorganger Elburg en zijn gezin) hebben door onder te duiken weten te overleven en vertrokken naar andere plaatsen in Nederland en naar Israel. De synagoge en de voormalige Joodse school die ongeschonden gebleven waren, werden verkocht en kregen na de oorlog profane bestemmingen. De Torarollen waren bijtijds naar Amsterdam overgebracht. De begraafplaats wordt door de plaatselijke overheid onderhouden. Het voormalige Joodse schooltje, afgebroken en op een andere plaats herbouwd, is sinds 1995 een beschermd monument, dat dienst doet als educatief centrum. Op de school is een plaquette aangebracht met de namen van de 61 weggevoerde en vermoorde Joodse inwoners van Leek.

In januari 2006 zijn enkele grafstenen die jaren in brokstukken in metaheerhuisje hebben gelegen, gerenoveerd en teruggeplaatst op de Joodse begraafplaats in Diepswal.

De 95 matsevoth op de begraafplaats zijn terug te voeren naar een relatief klein aantal families

en gezinnen, die, als aangegeven in de genealogische gegevens, ook weer veel onderlinge verwantschap vertonen.

De helft (48 stenen) dragen de namen van slechts 6  families (Aptroot, van Dam, Israels, Lehmans, Levie-Levij en Wijnberg).

Aantal Joden in Leek en omgeving:

Bronnen: Pinkas, geschiedenis van de Joodse gemeenschap in Nederland, Michman, Beem, Michman , Kluwer / NIK / Joods Historisch Museum 1985 en overgenomen op http://www.jhm.nl (ingang Nederland)

De beroepen zijn overgenomen uit de volgende bron, waar veel en uitgebreide informatie is te vinden:

De Joodse Gemeenschap in het Groninger Westerkwartier, Peize en Roden, drs. G.J. van Klinken, mr J.H. de Vey Mesdagh, uitgegeven door Stichting Vrienden van het Rijksarchief in Groningen, Groningen 1985-

ISBN 90-800057-2-X